Wprowadzenie
Partia, znana w starożytności jako Parthia, to kraina historyczna położona na południowy wschód od Morza Kaspijskiego, obecnie w większości w północno-wschodnim Iranie, Turkmenistanie oraz Afganistanie. Jej nazwa wywodzi się od Partów, którzy byli jednym z zachodnich ludów irańskich, obok Persów i Medów. Region ten odegrał istotną rolę w historii starożytnego Iranu, stanowiąc ważny punkt wymiany kulturowej i handlowej między różnymi cywilizacjami. W artykule tym przyjrzymy się geografii, historii oraz znaczeniu Partii w kontekście starożytnego Iranu.
Geografia Partii
Granice Partii w czasach Achemenidów są trudne do określenia, jednak wiadomo, że region ten obejmował m.in. basen Wielkiej Pustyni Słonej. Na północnym zachodzie graniczył z górami Elburs, a na zachodzie z Bramami Kaspijskimi. Terytorium Partii rozciągało się prawdopodobnie aż do dzisiejszego Gonabadu i Birdżandu na południu, a na wschodzie biegło wzdłuż dolnego biegu rzeki Hari Rod. Na północy Partia graniczyła z Hyrkanią, a na zachodzie z Medią.
Liczne doliny pomiędzy górami oraz tereny na północ od Kopet-dag były żyzne dzięki naturalnemu lub sztucznemu nawodnieniu, co sprzyjało uprawom. Region był pokryty lasami i zaroślami, a także poprzecinany wzgórzami i górami. Mimo że część terytoriów była pustynna i raczej uboga w zasoby naturalne, Partia posiadała strategiczne znaczenie jako część północnej odnogi szlaku jedwabnego. Stanowiła pomost między Mezopotamią a Azją Środkową, co wpływało na jej historyczne znaczenie.
Historia Partii
Początki i źródła historyczne
Pierwsze wzmianki o Partii można znaleźć w asyryjskich źródłach z około 676 roku p.n.e., gdzie pojawia się nazwa kraju Partukku. Herodot opisuje równinę otoczoną górami, która niegdyś należała do Chorasmiów i była związana z innymi plemionami irańskimi takimi jak Hyrkanie, Partowie czy Sarangowie. Historia Partii jest skomplikowana; była ona powiązana z różnymi plemionami i satrapiami w regionie.
W czasie panowania Achemenidów Partia była częścią większej satrapii obejmującej również Hyrkanię. Źródła antyczne wskazują na bliskie związki między tymi dwoma regionami. W armii Kserksesa I walczyli wspólnie Partowie i Chorezmijczycy. Podczas walk o niepodległość Partia opierała się na wsparciu Saków oraz innych plemion irańskich.
Okres panowania Aleksandra Wielkiego
W historii Partii kluczowym wydarzeniem było poddanie się satrapy Fratafernesa Aleksandrowi Wielkiemu latem 330 roku p.n.e., co zakończyło panowanie Achemenidów w tym regionie. Po śmierci Dariusza III Aleksander przywrócił Fratafernesa na jego stanowisko, jednak po pewnym czasie stracił on kontrolę nad Partią na rzecz Macedończyka Filipa. W miarę jak wojny diadochów postępowały, Partia przeszła pod kontrolę Seleukidów.
Partia pod rządami Arsakidów
W III wieku p.n.e. region ten stał się obiektem najazdów koczowniczych Aparnów, którzy byli częścią federacji Dahów. Ich lider Arsakes koronował się na króla w mieście Asaak i rozpoczął proces podboju Partii około 247 roku p.n.e., wykorzystując secesję Andragorasa. W wyniku tych wydarzeń Aparnowie zasymilowali się z miejscową ludnością i stali się znani jako Partowie.
Podczas rządów Arsakidów Partia odegrała kluczową rolę jako centrum ich imperium. To właśnie tam znajdowały się pierwsze rezydencje królewskie, takie jak Nisa oraz Hekatompylos. Jednakże wraz z ekspansją państwa partskiego znaczenie tego regionu zaczęło maleć; nowymi stolicami stały się Ktezyfon oraz Ekbatana.
Partia w czasach Sasanidzkich
W czasach Sasanidów region znany był pod nazwą „Abarszahr”, co oznacza „Kraj Aparnów”. Wchodził w skład wielkiej satrapii Chorasanu rządzonej z Marwu. Od IV wieku n.e. Partia była narażona na najazdy koczownicze Czolów oraz Kidarytów, a następnie Heftalitów. Z czasem region ten stracił swoją dawną świetność, będąc coraz bardziej osłabionym przez najazdy zewnętrzne.
Ostatni władca dynastii Sasanidów, Jazdgird III, zginął w Marwie w 651 roku n.e., co symbolizuje koniec historii starożytnej Partii oraz jej znaczenia w szerszym kontekście historycznym regionu.
Zakończenie
Partia była znaczącym regionem geograficznym i politycznym w starożytnym Iranie, odgrywając kluczową rolę jako pomost między różnymi kulturami i cywilizacjami. Jej historia pokazuje skomplikowane relacje między różnymi plemionami irańskimi oraz ich interakcje ze światem zewnętrznym. Mimo że regionalne znaczenie Partii zmniejszało się na przestrzeni wieków, jej dziedzictwo przetrwało w kulturze i historii Iranu.
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).